Digitale toegankelijkheid van overheidswebsites en -apps — EN 301 549 en de toegankelijkheidsverklaring

Overheidsinstanties moeten hun websites, apps en documenten toegankelijk maken volgens de Europese norm EN 301 549, die de WCAG-succescriteria overneemt, en daarover een openbare toegankelijkheidsverklaring publiceren. De grondslag is het Tijdelijk besluit digitale toegankelijkheid overheid van 1 juli 2018, dat Richtlijn (EU) 2016/2102 uitvoert; sinds 1 juli 2023 is dezelfde eis via de Wet digitale overheid ook als verplichte open standaard verankerd. Dit besluit geldt voor de publieke sector, inclusief publiekrechtelijke instellingen, en niet voor bedrijven — die vallen sinds 28 juni 2025 onder de Europese toegankelijkheidsakte, een andere regeling met een andere reikwijdte en andere toezichthouders. Voor leveranciers is de relevantie indirect maar reëel: wat in opdracht van een overheidsinstantie wordt gebouwd, moet aan dezelfde norm voldoen.

Waarvoor is dit bedoeld

Overheidsdienstverlening verhuisde naar internet zonder dat de bijbehorende websites bruikbaar waren voor mensen met een visuele, auditieve, motorische of cognitieve beperking. Richtlijn (EU) 2016/2102 verplicht lidstaten ervoor te zorgen dat overheidswebsites en -apps waarneembaar, bedienbaar, begrijpelijk en robuust zijn, en dat elke organisatie publiek verantwoording aflegt over hoe ver zij daarmee is. Het Nederlandse besluit zet die richtlijn om.

Voor wie

Voor overheidsinstanties, in het besluit gedefinieerd als de staats-, regionale of lokale overheidsinstanties, publiekrechtelijke instellingen als gedefinieerd in artikel 2, lid 1, punt 4, van Richtlijn (EU) 2014/24, en samenwerkingsverbanden van zulke instanties. Er is geen omzet-, personeels- of budgetdrempel: een waterschap met vijftig medewerkers valt er net zo goed onder als een ministerie. De verplichting geldt voor websites en voor mobiele applicaties die zijn ontworpen en ontwikkeld ‘door of namens’ overheidsinstanties, waardoor uitbesteed werk binnen de reikwijdte blijft.

Wat er niet onder valt

Het besluit noemt onder meer als uitzondering: websites en apps van publieke media-instellingen, de NPO en de RPO; kantoorbestanden die vóór 23 september 2018 zijn gepubliceerd; vooraf opgenomen tijdgebonden media van vóór 23 september 2020; live uitgezonden tijdgebonden media; content van derden die niet door of namens de overheidsinstantie wordt gefinancierd of ontwikkeld en niet onder haar verantwoordelijkheid valt; erfgoedcollecties die niet aanpasbaar zijn; en extranetten en intranetten die vóór 23 september 2019 zijn gepubliceerd. De richtlijn zondert daarnaast ngo’s uit die geen diensten leveren die essentieel zijn voor het publiek. Private ondernemingen vallen buiten dit besluit.

Wat je moet doen

Overheidsinstanties passen standaard EN 301 549 toe bij bouw en beheer van hun websites en mobiele applicaties, publiceren een actuele toegankelijkheidsverklaring volgens het door de minister vastgestelde model, en houden een feedbackmechanisme in stand waarmee gebruikers ontoegankelijkheid kunnen melden en uitgesloten informatie kunnen opvragen. Voor leveranciers volgt daaruit dat de norm via contract en aanbesteding wordt doorgegeven: de opdrachtgever blijft verantwoordelijk voor wat namens hem wordt gebouwd.

De norm

Het besluit verwijst naar ‘standaard EN 301 549’ zonder versienummer, en omschrijft die in artikel 1 als de verzameling technische eisen, waaronder de WCAG-richtlijnen, die bij bouw en beheer van websites en mobiele applicaties moet worden toegepast. Welke versie juridisch telt, volgt uit het Publicatieblad van de EU: Uitvoeringsbesluit (EU) 2018/2048, zoals gewijzigd bij Uitvoeringsbesluit (EU) 2021/1339 van 12 augustus 2021, wijst EN 301 549 V3.2.1 (2021-03) aan als geharmoniseerde norm. Die versie neemt WCAG 2.1 over; in de praktijk wordt getoetst op niveau AA.

De toegankelijkheidsverklaring

Artikel 4 van het besluit verplicht tot een actuele verklaring over de conformiteit van de website of app, volgens een model dat de minister vaststelt. De verklaringen staan in een openbaar register met een statusaanduiding van A tot en met E, waarmee per website of app zichtbaar is hoe ver de organisatie is. De staatssecretaris van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties heeft op 8 december 2025 een nieuw model vastgesteld dat op 1 oktober 2026 in werking treedt: de termijn waarvoor een C-status kan worden geclaimd bij het opheffen van een website of app gaat van zes naar twaalf maanden, toegankelijke alternatieven moeten voortaan expliciet in de verklaring worden genoemd als een beroep op onevenredige last wordt gedaan, en ook het inroepen van een wettelijke uitzondering moet in de verklaring worden benoemd.

Onevenredige last

Een overheidsinstantie mag van de eisen afzien voor zover die een onevenredige last opleveren, waarbij zij de omvang van de organisatie, haar middelen en de geraamde kosten en baten in verhouding tot de voordelen voor mensen met een beperking meeweegt (art. 3). De richtlijn is daarbij expliciet: gebrek aan prioriteit, tijd of kennis is geen rechtvaardiging. Wie zich op onevenredige last beroept, moet dat in de toegankelijkheidsverklaring motiveren en een toegankelijk alternatief bieden.

EN 301 549 versie 4.1.1

Op 3 september 2026 is EN 301 549 versie 4.1.1 gepubliceerd; in het documentregister van ETSI staat de versie geregistreerd op 2 september 2026. Zij verwijst naar WCAG 2.2 in plaats van 2.1: zes succescriteria komen erbij en één verouderd criterium vervalt. De eisen gaan bovendien uitdrukkelijk over websites, documenten én software, en de eisen rond gebruikersvoorkeuren die eerder alleen voor software golden, gelden nu ook voor websites en documenten.

Wat versie 4.1.1 nog niet verandert

Publicatie door ETSI is niet hetzelfde als gelding. De Europese Commissie moet de nieuwe versie eerst harmoniseren met de richtlijn over overheidswebsites en met de Europese toegankelijkheidsakte, en pas na die harmonisatie is WCAG 2.2 de maatstaf voor het toetsen van websites, apps en documenten. Volgens DigiToegankelijk is op dit moment niet bekend welke termijn daarvoor staat. Tot die tijd blijft EN 301 549 V3.2.1 met WCAG 2.1 het juridische ijkpunt voor Nederlandse overheidsinstanties.

Semipublieke organisaties

De reikwijdte hangt aan het begrip publiekrechtelijke instelling uit het aanbestedingsrecht: een instelling met rechtspersoonlijkheid die specifiek is opgericht om te voorzien in behoeften van algemeen belang zonder industrieel of commercieel karakter, en die grotendeels door de overheid wordt gefinancierd of waarop de overheid toezicht houdt of waarvan zij het bestuur benoemt. Daardoor vallen ook organisaties die zichzelf niet als overheid zien onder het besluit. Een instelling die onder normale marktvoorwaarden opereert, winst nastreeft en haar eigen verliezen draagt, valt er juist niet onder.

Wat dit voor leveranciers betekent

Een bureau, softwareleverancier of hostingpartij heeft zelf geen verplichting uit dit besluit, maar krijgt de eis via de opdrachtgever. Omdat de plicht ook geldt voor wat ‘namens’ een overheidsinstantie is gebouwd, kan een overheidsinstantie de verantwoordelijkheid niet met uitbesteding afschuiven, en komt EN 301 549 als eis in het programma van eisen, in de gunningscriteria en in de opleveringstoets terecht. De toegankelijkheidsverklaring van de opdrachtgever maakt bovendien publiek zichtbaar wat er niet goed is opgeleverd.

Verschil met de Europese toegankelijkheidsakte

De EAA, Richtlijn (EU) 2019/882, geldt sinds 28 juni 2025 en richt zich juist op de private sector: webshops, consumentenbankdiensten, e-boeken, personenvervoer, elektronische communicatie en bepaalde consumentenproducten. Zij kent een uitzondering voor micro-ondernemingen die diensten leveren, kent bestuurlijke boetes en heeft in Nederland vier toezichthouders. Het Tijdelijk besluit kent dat alles niet. Beide regelingen toetsen in de praktijk aan EN 301 549, maar het zijn verschillende regimes met verschillende adressaten; ze worden regelmatig door elkaar gehaald.

Hoe ver de overheid zelf is

Eind 2024 voldeed volgens de rijksoverheid 49 procent van de overheidswebsites aan de eisen. De naleving wordt gemeten doordat de minister periodiek monitort volgens de door de Europese Commissie vastgestelde methodiek, met steekproeven en tests, en daarover aan de Commissie rapporteert; de richtlijn schrijft voor dat die verslaglegging na het eerste verslag van 23 december 2021 driejaarlijks plaatsvindt.

Toezicht NL

Het Tijdelijk besluit wijst geen zelfstandige toezichthouder met sanctiebevoegdheden aan. Het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties voert de monitoring uit en werkt volgens DigiToegankelijk nog aan toezicht en handhaving. De richtlijn verplicht lidstaten wel tot een handhavingsprocedure waarin gebruikers kunnen klagen over ontoegankelijkheid en over een beroep op onevenredige last; in Nederland loopt dat via het feedbackmechanisme van de organisatie zelf en vervolgens via de gewone klachtroute en de Nationale ombudsman.

Boete

Het Tijdelijk besluit kent geen boete. Naleving wordt afgedwongen door openbaarheid: de toegankelijkheidsverklaring met haar statusaanduiding is publiek en vergelijkbaar tussen organisaties, en de monitoringresultaten gaan naar de Europese Commissie. Daarnaast kent de Wet digitale overheid sinds 1 juli 2023 in artikel 17 wel een bestuurlijke boete van ten hoogste de vijfde categorie — € 110.000 per 1 januari 2026 — voor het niet toepassen van de aangewezen open standaarden, en tot die standaarden horen volgens de rijksoverheid de WCAG-eisen en de verklaringsplicht. Dat die boete ook daadwerkelijk voor toegankelijkheid wordt ingezet, is niet gebleken.