AI-verordening — Europese regels voor het ontwikkelen en gebruiken van AI

De AI-verordening deelt AI-systemen in naar risico en verbindt daar verplichtingen aan: een handvol praktijken is verboden, een afgebakende groep toepassingen geldt als hoog risico en krijgt zware productachtige eisen, en voor de rest blijft het bij transparantie. Ze richt zich niet op één sector maar op iedereen die AI in de EU in de handel brengt of beroepsmatig gebruikt, ook op aanbieders buiten de EU van wie de uitvoer in de EU wordt gebruikt. Anders dan de AVG, die over het verwerken van persoonsgegevens gaat, is dit productwetgeving: het draait om wat een systeem is en doet, niet om wiens gegevens erin zitten. De invoering loopt in stappen door tot 2030; sinds 2 augustus 2026 geldt het grootste deel, maar juist de hoog-risico-eisen zijn uitgesteld.

Waarvoor is dit bedoeld

Eén Europees regime voor AI, zodat een systeem dat in de ene lidstaat is toegelaten overal mag worden gebruikt en tegelijk gezondheid, veiligheid en grondrechten beschermd blijven. De verordening werkt rechtstreeks: er is geen omzettingswet nodig om de verplichtingen te laten gelden, alleen nationale wetgeving om toezicht en sancties te beleggen.

Voor wie

Er is geen omzet- of personeelsdrempel; ook een bedrijf van tien of dertig man valt eronder zodra het AI ontwikkelt of beroepsmatig gebruikt. Wat je moet doen hangt af van je rol. Aanbieder is wie een AI-systeem ontwikkelt of laat ontwikkelen en het onder eigen naam of merk in de handel brengt of in gebruik stelt (art. 3, punt 3). Gebruiksverantwoordelijke — in het Engels deployer — is wie een AI-systeem onder eigen verantwoordelijkheid gebruikt, behalve in een puur persoonlijke, niet-beroepsmatige activiteit (art. 3, punt 4). Een bedrijf dat een ingekochte AI-tool inzet is vrijwel altijd gebruiksverantwoordelijke en heeft aanmerkelijk lichtere plichten dan de leverancier. Het schuift op naar aanbieder als het zijn naam of merk op een hoog-risicosysteem zet, het systeem substantieel wijzigt, of het beoogde doel zo verandert dat een systeem daardoor hoog risico wordt (art. 25).

Wat er niet onder valt

AI die uitsluitend voor militaire, defensie- of nationale-veiligheidsdoeleinden wordt gebruikt. AI die uitsluitend voor wetenschappelijk onderzoek en ontwikkeling is gemaakt, en onderzoeks-, test- en ontwikkelactiviteiten vóór het in de handel brengen — testen onder reële omstandigheden telt wél mee. Gebruik door een natuurlijke persoon in een puur persoonlijke, niet-beroepsmatige activiteit. Gratis en opensource-AI, tenzij het om een verboden praktijk, een hoog-risicosysteem of een systeem onder artikel 50 gaat. Verder valt software die geen AI-systeem is erbuiten: klassieke, volledig door mensen vastgelegde beslisregels halen de definitie niet; de Commissie publiceerde daarover op 6 februari 2025 richtsnoeren. Machines onder de Machineverordening zijn sinds de Digital Omnibus verplaatst naar bijlage I, deel B: daarvoor gelden alleen artikel 6, lid 1, artikel 60 bis en de artikelen 102 tot en met 112 (art. 2, lid 2).

Wat je moet doen

Voor het overgrote deel van de bedrijven komt het er nu op neer: geen verboden praktijk toepassen, maatregelen nemen die de AI-geletterdheid van het personeel ondersteunen, en sinds 2 augustus 2026 de transparantieplichten van artikel 50 naleven. Wie hoog-risico-AI aanbiedt of gebruikt heeft langer de tijd — 2 december 2027 of 2 augustus 2028 — maar het werk daarvoor (risicobeheersysteem, datakwaliteit, technische documentatie, logging, menselijk toezicht, conformiteitsbeoordeling en CE-markering) loopt over jaren en hangt af van geharmoniseerde normen die nog niet klaar zijn.

Wat sinds 2 augustus 2026 geldt

Dat is de algemene toepassingsdatum uit artikel 113. Sindsdien gelden onder meer de transparantieplichten van artikel 50, het hoofdstuk over markttoezicht en klachten, de bepalingen over testomgevingen en steun aan mkb, en artikel 101, dat de Europese Commissie de bevoegdheid geeft aanbieders van AI-modellen voor algemene doeleinden te beboeten. Wat op deze datum níét is ingegaan zijn de eisen aan hoog-risico-AI; die zijn door de Digital Omnibus doorgeschoven.

Vier risiconiveaus

Onaanvaardbaar risico: verboden. Hoog risico: toegestaan onder zware voorwaarden. Transparantierisico: toegestaan mits duidelijk is dat er AI in het spel is. Alle overige AI: geen specifieke verplichtingen uit deze verordening, op AI-geletterdheid na. Het regime voor AI-modellen voor algemene doeleinden staat los van deze indeling.

Verboden praktijken

Artikel 5 verbiedt sinds 2 februari 2025 acht praktijken: manipulatie via subliminale of misleidende technieken; uitbuiting van kwetsbaarheden door leeftijd, handicap of sociale of economische situatie; sociale scoring; het voorspellen van strafbaar gedrag uitsluitend op basis van profilering of persoonlijkheidskenmerken; ongerichte scraping van gezichtsbeelden voor gezichtsherkenningsdatabanken; emotieherkenning op de werkplek en in het onderwijs, behalve om medische of veiligheidsredenen; biometrische categorisering om gevoelige kenmerken af te leiden; en realtime biometrische identificatie op afstand in openbare ruimten door rechtshandhaving. Vooral het verbod op emotieherkenning raakt gewone werkgevers: software die uit stem, gezicht of toetsaanslagen de emoties van medewerkers afleidt, mag niet. Per 2 december 2026 komen er twee verboden bij: AI voor non-consensuele intieme beelden en voor materiaal van seksueel kindermisbruik (art. 5, lid 1, punten b bis en b ter).

Hoog risico, twee routes

Route één (art. 6, lid 1): het AI-systeem is een veiligheidscomponent van — of zelf — een product dat onder de EU-productwetgeving van bijlage I valt en waarvoor een keuring door een derde partij nodig is. Route twee (art. 6, lid 2 en bijlage III): het systeem wordt gebruikt in een van acht gebieden — biometrie, kritieke infrastructuur, onderwijs, werk en personeelsbeheer, toegang tot essentiële particuliere en publieke diensten (waaronder kredietwaardigheidsbeoordeling en het tariferen van levens- en ziektekostenverzekeringen), rechtshandhaving, migratie en asiel, en rechtsbedeling en democratische processen. Voor het mkb is het vierde gebied het meest waarschijnlijke aanknopingspunt: AI die sollicitanten selecteert, vacatures gericht uitzet, prestaties beoordeelt of meebeslist over promotie, taaktoewijzing of ontslag. Een systeem uit bijlage III is tóch niet hoog risico als het geen significant risico oplevert én alleen een enge procedurele taak verricht, een eerder afgerond menselijk handelen verbetert, afwijkingen van eerdere beslispatronen signaleert zonder het menselijk oordeel te vervangen, of louter voorbereidend werk doet (art. 6, lid 3) — profilering van personen blijft altijd hoog risico. Die beoordeling moet vóór het in de handel brengen zijn vastgelegd, en registratie in de EU-databank blijft dan toch verplicht (art. 6, lid 4 en art. 49, lid 2).

Wat een gebruiksverantwoordelijke bij hoog risico moet doen

Vanaf 2 december 2027: het systeem gebruiken volgens de gebruiksaanwijzing, het menselijk toezicht beleggen bij mensen met de nodige bekwaamheid, opleiding en bevoegdheid, zorgen dat de inputdata die je zelf aanlevert relevant en voldoende representatief is, de automatisch gegenereerde logs ten minste zes maanden bewaren, en de aanbieder en de toezichthouder waarschuwen bij een risico of een ernstig incident (art. 26). Een werkgever moet daarnaast de personeelsvertegenwoordiging en de betrokken werknemers informeren vóórdat hij een hoog-risicosysteem op de werkvloer in gebruik neemt (art. 26, lid 7). Artikel 27 verplicht sommige gebruiksverantwoordelijken bovendien tot een beoordeling van de gevolgen voor de grondrechten: publiekrechtelijke instanties, private partijen die openbare diensten verlenen, en — ook zuiver commerciële — gebruikers van AI voor kredietwaardigheidsbeoordeling en voor risicobeoordeling en tarifering bij levens- en ziektekostenverzekeringen; de uitkomst moet naar de markttoezichtautoriteit.

Transparantieplichten

Sinds 2 augustus 2026. De aanbieder moet een systeem dat rechtstreeks met mensen communiceert zo inrichten dat duidelijk is dat het om AI gaat, tenzij dat voor een redelijk oplettende gebruiker evident is, en moet synthetische audio, beeld, video en tekst machineleesbaar markeren als kunstmatig gegenereerd of gemanipuleerd. De gebruiksverantwoordelijke moet deepfakes als zodanig bekendmaken, moet bij emotieherkenning of biometrische categorisering de betrokkenen informeren, en moet AI-gegenereerde tekst die wordt gepubliceerd om het publiek over zaken van algemeen belang te informeren als zodanig aanmerken, tenzij een mens de redactionele verantwoordelijkheid draagt. De informatie moet uiterlijk bij het eerste contact worden gegeven, duidelijk en toegankelijk (art. 50). Systemen die al vóór 2 augustus 2026 op de markt waren, moeten uiterlijk 2 december 2026 aan de markeringsplicht van artikel 50, lid 2 voldoen (art. 111, lid 4).

AI-geletterdheid

Artikel 4 geldt sinds 2 februari 2025 voor aanbieders én gebruiksverantwoordelijken, ongeacht omvang: maatregelen nemen die de ontwikkeling van AI-geletterdheid ondersteunen bij eigen personeel en bij anderen die namens hen met AI werken, rekening houdend met hun kennis en ervaring en met de context waarin het systeem wordt gebruikt. De Digital Omnibus herformuleerde de bepaling in die richting en legde Commissie en lidstaten een ondersteuningstaak op, met praktijkvoorbeelden op één informatieplatform, in het bijzonder voor mkb. Artikel 4 komt niet voor in de opsomming van bepalingen waaraan artikel 99, lid 4 een boete verbindt.

AI-modellen voor algemene doeleinden

Sinds 2 augustus 2025 gelden aparte verplichtingen voor wie een GPAI-model in de handel brengt: technische documentatie, informatie aan afnemers die het model inbouwen, een auteursrechtenbeleid en een voldoende gedetailleerde samenvatting van de trainingsdata. Boven een drempel van 10^25 floating point operations aan trainingsrekenkracht wordt systeemrisico vermoed (art. 51), en komen modelevaluatie, risicobeperking, incidentmelding en cyberbeveiliging erbij. Modellen die vóór 2 augustus 2025 in de handel waren, moeten uiterlijk 2 augustus 2027 voldoen. Een bedrijf dat zo’n model alleen afneemt en in een eigen toepassing verwerkt, is daarmee geen aanbieder van het model.

Verlichting voor mkb en small mid-caps

De Digital Omnibus voegde twee definities toe (art. 3, punten 14 bis en 14 ter). Mkb volgt Aanbeveling 2003/361/EG: minder dan 250 werkzame personen en ten hoogste 50 miljoen euro omzet of 43 miljoen euro balanstotaal. Small mid-cap volgt Aanbeveling (EU) 2025/1099: geen mkb, minder dan 750 werkzame personen en ten hoogste 150 miljoen euro omzet of 129 miljoen euro balanstotaal. De verlichting is procedureel, geen vrijstelling: vereenvoudigde technische documentatie, kwaliteitsbeheer en AI-geletterdheid naar rato van de omvang van de organisatie, voorrang bij nationale testomgevingen, lagere keuringstarieven (art. 62) en een boeteplafond op het laagste van bedrag of percentage (art. 99, lid 6).

Toezicht NL

Nog niet wettelijk belegd. De beoogde opzet: de Rijksinspectie Digitale Infrastructuur en de Autoriteit Persoonsgegevens samen coördinerend, met een gezamenlijk AI-coördinatiecentrum en de RDI als centraal contactpunt richting Brussel, naast sectorale toezichthouders — ILT, IGJ, NVWA, de Nederlandse Arbeidsinspectie, AFM en DNB — op hun eigen domein. De aanwijzing gebeurt in de Uitvoeringswet AI-verordening, die per 11 september 2026 nog niet bij de Tweede Kamer is ingediend, terwijl de Europese termijn om markttoezichtautoriteiten aan te wijzen en bekend te maken op 2 augustus 2025 verstreek. Het toezicht op AI-modellen voor algemene doeleinden ligt exclusief bij de Europese Commissie en haar AI-bureau.

Boete

Artikel 99: voor verboden praktijken tot 35 miljoen euro of 7 procent van de wereldwijde jaaromzet, het hoogste van beide. Voor de meeste andere verplichtingen van aanbieders en gebruiksverantwoordelijken, waaronder artikel 50, tot 15 miljoen euro of 3 procent. Voor onjuiste of misleidende informatie aan toezichthouders tot 7,5 miljoen euro of 1 procent. Voor mkb en start-ups geldt telkens het laagste van bedrag en percentage (art. 99, lid 6). Aanbieders van AI-modellen voor algemene doeleinden krijgen hun boete rechtstreeks van de Commissie: tot 15 miljoen euro of 3 procent (art. 101). In Nederland kan op dit moment geen bestuurlijke boete worden opgelegd, omdat de nationale grondslag daarvoor ontbreekt.