Open Data-richtlijn en Wet hergebruik van overheidsinformatie — welke overheidsdata een bedrijf mag hergebruiken

Deze richtlijn legt geen verplichting op aan bedrijven maar aan overheden: bestuursorganen, overheidsbedrijven en publiek gefinancierde onderzoeksinstellingen moeten documenten die zij al onder zich hebben, openstellen voor hergebruik door iedereen, in de regel kosteloos en in een machineleesbaar formaat. Voor een ondernemer is dit dus een kansdossier en geen verplichtingendossier: de vraag is niet wat je moet afstaan, maar welke overheidsdata je vrij mag gebruiken voor een eigen dienst of product. Nederland heeft de richtlijn omgezet in de Wet hergebruik van overheidsinformatie (Who), die iets anders regelt dan de Wet open overheid (Woo): de Woo bepaalt óf een document openbaar wordt, de Who bepaalt onder welke voorwaarden een al openbaar document mag worden hergebruikt. Op EU-niveau ligt er sinds de Digital Omnibus van 19 november 2025 een voorstel om de richtlijn in te trekken, maar dat voorstel is per 11 september 2026 nog niet aangenomen.

Waarvoor is dit bedoeld

Overheden en overheidsbedrijven genereren enorme hoeveelheden data — geodata, weerdata, statistieken, bedrijfsregisters, mobiliteitsdata — die commercieel bruikbaar zijn. De richtlijn wil die data openstellen voor hergebruik om innovatie en nieuwe producten en diensten te stimuleren, en bouwt voort op de eerdere PSI-richtlijn (2003/98/EG), waarvan zij volgens de considerans een herziening (‘recast’) is.

Voor wie

De verplichtingen liggen bij bestuursorganen, bij overheidsbedrijven die actief zijn in de sectoren van de nutsvoorzieningenrichtlijn (Richtlijn 2014/25/EU) — energie, water, vervoer, havens — en bij organisaties die publiek gefinancierd onderzoek verrichten, voor de onderzoeksdata die daaruit voortkomt (art. 1, art. 10). Voor het bedrijf dat wíl hergebruiken geldt geen enkele drempel: een startup van twee man mag net zo goed een verzoek doen als een beursgenoteerde onderneming.

Wat er niet onder valt

Uitgezonderd zijn onder meer documenten met een aan derden toebehorend intellectuele-eigendomsrecht, persoonsgegevens waarvan hergebruik onverenigbaar is met het doel van de oorspronkelijke verzameling, materiaal van publieke omroepen, en informatie van onderwijsinstellingen en van media-instellingen. Documenten die niet openbaar zijn of onder een uitzonderingsgrond van de Woo vallen, komen sowieso niet voor hergebruik in aanmerking: zonder openbaarheid geen hergebruik.

Wat je moet doen

Als bedrijf dat wil hergebruiken: een verzoek indienen bij het bestuursorgaan dat de data houdt. Dat orgaan beslist volgens de Who in beginsel binnen vier weken, met een eenmalige verdaging van twee weken bij een omvangrijk of ingewikkeld verzoek, en moet een afwijzing schriftelijk motiveren. Voor de aangewezen hoogwaardige datasets is zelfs geen verzoek nodig: die staan al open via API of bulkdownload.

Hoogwaardige datasets

Uitvoeringsverordening (EU) 2023/138 wijst zes categorieën aan: geografische data (bestuurlijke eenheden, adressen, kadastrale percelen), aardobservatie en milieu, meteorologische data, statistieken (onder meer productie, handel, bevolking, werkgelegenheid), bedrijven en bedrijfseigendom, en mobiliteit. Deze datasets moeten kosteloos beschikbaar zijn via API en bulkdownload, in machineleesbaar formaat en onder een licentie die niet restrictiever is dan Creative Commons BY 4.0, met online documentatie over structuur en betekenis van de data. De verordening is van toepassing sinds 9 juni 2024.

Kosten en vergoedingen

Uitgangspunt is kosteloze beschikbaarstelling; waar toch een vergoeding wordt gevraagd, is die in beginsel beperkt tot de marginale kosten van vermenigvuldiging en verstrekking (art. 6). Een overheidsorganisatie die substantiële eigen inkomsten uit haar documenten moet genereren om haar publieke taak te kunnen uitvoeren, mag een hogere vergoeding rekenen, met een redelijk rendement van ten hoogste vijf procentpunten boven de basisrente van de ECB. Voor de hoogwaardige datasets is elke vergoeding uitgesloten.

Geen exclusieve regelingen

Een overheidsorganisatie mag in beginsel geen exclusiviteit afspreken met één hergebruiker (art. 12): elke onderneming moet onder gelijke voorwaarden bij dezelfde data kunnen. Uitzonderingen bestaan voor digitaliseringsprojecten van cultureel erfgoed, met een looptijd van in beginsel ten hoogste tien jaar, en voor diensten van algemeen belang die zonder exclusiviteit niet te leveren zouden zijn; zulke regelingen moeten vooraf openbaar worden gemaakt.

Formaat en API

Documenten moeten, voor zover mogelijk, in een open en machineleesbaar formaat beschikbaar zijn, samen met de bijbehorende metadata (art. 5). Voor dynamische data — data die voortdurend of in real time wordt bijgewerkt — moet dat direct na verzameling via een API, tenzij dat een onevenredige inspanning zou vergen.

Verhouding tot de Woo

De Woo bepaalt of een document openbaar wordt; de Who bepaalt wat een aanvrager er daarna mee mag doen. Een document dat via de Woo openbaar is gemaakt, mag niet zonder meer commercieel worden hergebruikt als de Who daar aparte voorwaarden aan verbindt, en omgekeerd kan de Who een verplichting tot actieve, gestructureerde beschikbaarstelling opleggen die verder gaat dan de openbaarmaking uit eigen beweging die de Woo vraagt.

Nederlandse Who

De Wet hergebruik van overheidsinformatie is de Nederlandse omzetting en is voor het laatst gewijzigd per 21 november 2025, toen de Uitvoeringswet dataverordening haar aanpaste. De wet regelt de aanvraagprocedure, de uitzonderingsgronden en het kostenregime; data.overheid.nl is de nationale opendatacatalogus waarin overheden hun datasets registreren.

Rechtsbescherming

Tegen een afwijzing, een te lage datakwaliteit of een te hoge vergoeding bestaat geen aparte klachtprocedure bij een boetebevoegd orgaan; de route loopt via het gewone bestuursrecht, met bezwaar bij het bestuursorgaan en beroep bij de bestuursrechter. Een dwangsomregeling bij een te laat besluit is op de Who niet zonder meer van toepassing.

Digital Omnibus

De Europese Commissie heeft in het pakket van 19 november 2025 (COM(2025) 837) voorgesteld de richtlijn in te trekken en de functie ervan onder te brengen in een nieuw hoofdstuk van de Dataverordening. Het voorstel ligt bij de commissies ITRE en LIBE van het Europees Parlement en stond per 11 september 2026 nog op ‘awaiting committee decision’: geen commissiestemming, dus geen standpunt in eerste lezing.

Toezicht NL

Er is geen zelfstandige toezichthouder met sanctiebevoegdheid voor de Who. Geschillen over een individueel verzoek lopen via bezwaar en beroep bij de bestuursrechter; voor de algemene uitvoering en de aansluiting op data.overheid.nl ligt de coördinerende rol bij het Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties.

Boete

De richtlijn en de Who kennen geen boetestelsel — de verplichtingen liggen immers bij overheidsorganisaties, niet bij bedrijven. Naleving wordt afgedwongen langs bestuursrechtelijke weg: een bedrijf dat vindt dat een overheidsorgaan ten onrechte weigert, te lang wacht of te veel rekent, moet dat aanvechten met bezwaar en beroep. Een boete of dwangsom tegen het bestuursorgaan zelf bestaat in dit kader niet.