Machineverordening — veiligheidseisen voor machines, inclusief AI-gestuurde veiligheidsfuncties

De Machineverordening vervangt per 20 januari 2027 de Machinerichtlijn uit 2006. Het uitgangspunt blijft hetzelfde: wie een machine in de EU in de handel brengt, moet aantonen dat die aan de essentiële gezondheids- en veiligheidseisen voldoet en er een CE-markering op aanbrengen. Nieuw is dat software die een veiligheidsfunctie vervult zelf als veiligheidscomponent telt, dat de risicobeoordeling rekening moet houden met toekomstige software-updates en met bedoeld zelflerend gedrag, en dat er eisen komen aan cyberbeveiliging voor zover die de veiligheid van het product raakt. Anders dan de AI-verordening, die AI als zodanig reguleert, reguleert deze verordening het product waarin de AI zit — en sinds juli 2026 is dat voor machines de hoofdroute.

Waarvoor is dit bedoeld

Eén set veiligheidseisen voor machines in de hele EU, zodat een machine die in één lidstaat rechtmatig op de markt is overal mag worden verhandeld. De overstap van richtlijn naar verordening betekent dat de tekst rechtstreeks geldt en niet langer per lidstaat wordt omgezet — wat de verschillen tussen nationale uitvoeringen wegneemt.

Voor wie

Fabrikanten, gemachtigden, importeurs en distributeurs van machines, verwisselbare uitrusting, veiligheidscomponenten, hijs- en hefgereedschappen, kettingen, kabels en banden, verwijderbare mechanische overbrengingsinrichtingen en niet-voltooide machines. Er is geen omvangsdrempel: de eisen gelden voor een fabrikant van drie man net zo goed als voor een concern. De verordening erkent wel dat de sector overwegend uit mkb bestaat — overweging 27 spreekt van ongeveer 98 procent — en vraagt aangemelde instanties hun tarieven daarop aan te passen.

Wat er niet onder valt

Onder meer wapens, vervoermiddelen door de lucht, over het spoor en over water behalve daarop gemonteerde machines, kerninstallaties, huishoudelijke apparaten voor privégebruik, audio- en videoapparatuur, kantoormachines en hoogspanningsschakelaars (art. 2). Wat wél meetelt en vaak wordt onderschat: een samenstel waaraan alleen de toepassingsspecifieke software nog moet worden geladen geldt al als machine, en losse software met een veiligheidsfunctie geldt als veiligheidscomponent.

Wat je moet doen

Een risicobeoordeling uitvoeren die ook de wisselwerking tussen componenten en de bedoelde verdere ontwikkeling van de software meeneemt, voldoen aan de essentiële gezondheids- en veiligheidseisen, technische documentatie opstellen vóór de conformiteitsverklaring, de juiste conformiteitsbeoordelingsprocedure doorlopen, een EU-conformiteitsverklaring opstellen, de CE-markering aanbrengen en een gebruiksaanwijzing meeleveren in een taal die de gebruiker begrijpt. Importeurs en distributeurs moeten controleren dat dit alles is gebeurd, hun eigen gegevens op of bij het product vermelden en de traceerbaarheid in de keten bijhouden.

Wat er verandert ten opzichte van de Machinerichtlijn

Vier dingen springen eruit. Software die een veiligheidsfunctie vervult, en digitale inrichtingen daarvoor, tellen mee als veiligheidscomponent. De risicobeoordeling moet toekomstige updates en bedoelde gedragsevolutie bij wisselende mate van autonomie meewegen (overweging 32). Er komen evenredige eisen tegen kwaadwillige beïnvloeding door derden, beperkt tot wat de veiligheid van het product raakt (overweging 25); een certificaat onder een Europees cyberbeveiligingscertificeringsschema kan daarbij een vermoeden van overeenstemming opleveren (overweging 51). En de gebruiksaanwijzing en de conformiteitsverklaring mogen onder voorwaarden digitaal worden geleverd, met papier gratis op verzoek.

Machines met zelflerend gedrag

Veiligheidscomponenten met volledig of gedeeltelijk zelfevoluerend gedrag op basis van machinaal leren zijn opgenomen in bijlage I, juist vanwege hun afhankelijkheid van data, hun ondoorzichtigheid, hun autonomie en hun connectiviteit (overweging 54). De verplichte betrokkenheid van een aangemelde instantie geldt daarbij nadrukkelijk alleen voor die zelfevoluerende veiligheidsfuncties, niet voor gewone geautomatiseerde besturingssoftware (overweging 55).

Keuring door een derde partij

Bijlage I onderscheidt een deel A en een deel B. Voor de categorieën in deel A is de zwaardere route met een aangemelde instantie voorgeschreven; voor deel B is een lichtere procedure mogelijk (art. 6). Voor machines die in geen van beide lijsten staan, blijft interne productiecontrole door de fabrikant zelf de norm.

Verhouding tot de AI-verordening

Tot juli 2026 stond de Machineverordening in bijlage I, deel A van de AI-verordening, waardoor AI-veiligheidscomponenten in machines rechtstreeks als hoog-risico-AI golden. De Digital Omnibus on AI — Verordening (EU) 2026/1744 — verplaatste haar naar deel B, punt 21. Daardoor gelden voor AI in machines alleen artikel 6, lid 1, artikel 60 bis en de artikelen 102 tot en met 112 van de AI-verordening (art. 2, lid 2). De Commissie kiest voor een sectorale aanpak (overweging 42 van de omnibus): zij moet uiterlijk 2 augustus 2028 gedelegeerde handelingen vaststellen die de relevante AI-eisen opnemen in bijlage III van de Machineverordening zelf.

Overgang

Machines die vóór 20 januari 2027 in de EU in de handel zijn gebracht, blijven onder de Machinerichtlijn 2006/42/EG vallen. In de aanloop mag een fabrikant in de EU-conformiteitsverklaring al vermelden dat de machine ook aan Verordening (EU) 2023/1230 voldoet.

Toezicht NL

Markttoezicht op machines ligt in Nederland bij de Nederlandse Arbeidsinspectie voor arbeidsmiddelen en bij de NVWA voor consumentenproducten. De formele aanwijzing onder de nieuwe verordening moet nog in Nederlandse uitvoeringsregelgeving worden vastgelegd.

Boete

De verordening noemt zelf geen boetebedragen: lidstaten stellen doeltreffende, evenredige en afschrikkende sancties vast. Voor Nederland is dat op dit moment niet uit een gepubliceerde uitvoeringsregeling onder deze verordening te herleiden.